( Fakat unutmayin ki) onlarin ne etleri Allah’a ulasir, ne de kanlari ; lakin O’na ulasan, yalnizca sizin O’na karsi gosterdiginiz bilinc ve duyarliliktir. Iste bu amacla, onlari sizin yarariniza sunuyoruz ki , size ulasma yolunu , yordamini gosterdigi (herturlu rahmet) icin O’nun yuceligini saygiyla anasiniz. Oyleyse , o iyilik yapanlari mujdele (Hac 37)
Kurban bir ibadettir ve her ibadetin hikmeti vardir. Hikmetsiz ibadet, ruhsuz bedene benzer. Kulluk ise ruhu ve cesedi ile bir butundur. Ne cesedi ruha ne de ruhu cesede feda etmek dogru olmaz .Ibadet’in ruhu’nun ihmal edilmemesi gerektigini yukaridaki ayetten de anlasilacagi gibi vahiy israrla vurgular.O halde, Allaha ulasacak olan kurban ettiginiz hayvanlarin etleri ve kanlari degil onun size kazandirdigi bilinc ve duyarliliktir.
Bu yazida kurbanin uc hikmetini anlatmaya calisacagim ve Amerikan yerlisi bir mahkumla bunu orneklendirecegim. Kurban’in binlerce hikmetinden birincisi Allah’in el Karib ismini ihsa etmek, ikincisi adamak bilincini bileylemek, ucuncusu ise her varlikta bir sevgi hiyerarsisi oldugunu hatirlamak. Bu uc temel hikmet idrak edilseydi her sey cok farkli olurdu. Insanlik ailesi daha huzurlu ve mutlu olurdu.
Birinci Hikmet: Allah’in el Karib ismini idrak etmek
Birinci hikmet, Allah’in el Karib ismini idrak etmektir. Kurban kelimesi ile Rabbimiz’in isimlerinden el Karib, kelime itibariyla ayni kokten gelir. Arapca, ka-ra-be koklerinden gelen bu kelimeler ozunde yakin olma, yakin kilma anlamlarini tasir.(Mufredat , Isfahani) Akraba ve kurbiyet kelimeleri yine ayni kokten gelirler. Rabbimiz kendisini Kur’an’da el Karib olarak tanitir. Yani O, en yakin olandir. “ Gercek su ki, insani yaratan biziz ve onun ic benliginin ona ne fisildadigini Biz biliriz. Cunku biz ona sah damarindan yakiniz” (Kaf 50:16)
Dolayisiyla,O oyle bir Allah ki sana sah damarindan yakin…Sana senden daha yakin…O oyle bir Allah ki Ondan kacis yok asla…O seninle her an…Sana nefesinden yakin, yureginden yakin, damarlarinda akan kandan yakin…Oyleyse ey Insan ! Sen kendine mukayyet ol…Zira Allah el Karibtir… Ve bize soyle der bu isim : Allah el Karibtir…Oyleyse sozlerini iyi sec…Zira Allah sana dudaklarindan yakin…..Ey insan ! duyduklarina dikkat et zira Allah sana kulaklarindan yakin. Ey insan! hissettiklerine dikkat et zira Allah sana yureginden yakin ve sahip olduklarina dikkat et zira Allah sana senden yakin.
Insani kotuye surukleyen temel sey insanda ki uzak tanri tasavvurudur. Oysa Allah’in kendi zatini hem el Hayy olarak hem de el Karib olarak tanitmasinin bir hikmeti vardir.Ancak gerek kadim Mekke musriklerinde gerek modern dunya da ve gerekse dinler tarihinde cesitli inanc sistemleri hep uzak ve dolayisiyla olu bir tanri inancina sahiptiler. Inandiklari tanri hayata mudahil olmayan ve kimsenin isine karismayan bir tanriydi. Kur’an’da Yunus (10: 31), Zumer (39:38), Ankebut (29 :61) surelerinde gecen ayetler bu gercegin altini cizer.
“ De ki: Size gokten ve yerden kim rizik veriyor? Ya da kulaklara ve gozlere kim malik ve hakim bulunuyor? Oluden diriyi kim cikariyor, diriden oluyu kim cikariyor? Her isi kim idare ediyor? Allah diyecekler. De ki: Oyle ise sakinmiyormusunuz? “ (Yunus 10:31)
“Andolsunki onlara: Gokleri ve yeri kim yaratti diye sorsan, elbette “ Allahtir” derler. Deki oyleyse soylermisiniz? Sayet Allah size zarar vermek istese Allahi birakipta taptiklariniz, onun verdigi zarari giderebilir mi? Yahut Allah, bana bir rahmet dilerse, onu onleyebilirler mi? De ki: Bana Allah yeter, Tevekkul edenler, ancak Ona guvenip dayanirlar ( Zumer: 39:38)
“Onlara sorsan: Gokleri ve yeri kim yaratti? Onlar(musrikler) Allah diyecekler. Nasilda sapiyorlar?” (Ankebut 29:61)
Oysa vahyin tanittigi Allah oncelikle el Hayy olan ve oyle oldugu icin el Karib olandir. O, acziyetten , muhtaciyetten ve kusurdan uzak olandir Zira o her turlu eksiklikten munezzeh ve muberra olandir … O , her seyden mualla ve mucella olandir… O, ne eski Misir medeniyeti’nin kutsadigi Apis okuzu, ne Mecusi mitolojideki olumlu Zurvan tanrisi, ne eski Turklerin Saman mitolojisindeki kurt, ne japon sintoizmindeki gunes, ne Hint inancinda ki tabiat Ilahi olan Indra veya isik tanrisi olan Mitra…O hic bir olumluye benzemeyen zira O el Hayy olan…O mitolojinin acziyet atfettikleri bir tanri degil asla…
Eski Yunan mitolojisinde ,Hermes, tanridir ama ayni zamanda hirsizdir veya Afrodit tanricadir ama bir bagiyedir…El Hayy olan Allah ise hic bir olumluye benzemez… Dinler tarihi insanligin olumluye tapinma misalleriyle doludur. Eski Misir tanrisi okuz, Mezopatamya tanrisi, aslan, Babil tanrisi, yilan veya ejderha, Asurlular’in tanrisi, kaplumbaga, ve eski Turkler’in pagani ise kurttu…En eski ilkel inanclardan olan Animizmde ise olen ecdadin ruhuna tapinma esasi vardi…Her varligin ruhu vardir diyerek varliga tapinma cok eskilere kadar dayanir.
Bu insanlarin boyle seylere tapinmalarinda ki psikoloji , carpik bir hulul inanci idi…Bu insanlar aslinda kaplumbaga veya inegin ya da yilanin kendilerini yaratmadigini biliyorlardi ancak yaratici kudretin bu varliklara hulul ettigine yani icine girdigine inaniyorlardi…Hulul inanci, tevhidin onundeki en buyuk belalardan biridir…Bu bela, hastalik olarak malesef eski mitoljik anlatimlardan Hristiyanliga da bulasmistir… Hristiyanlikta ki teslis inanci bu hastaligin ta kendisidir…
Frikyalilar’da ana tanrica Kibele’dir ve onun oglu Attis’tir…Attis, olunce tanrica Kibele cok uzulur ve aglayarak onu aramaya baslar…Oyle olunca , Attis bir genc tanri olarak dirilir . Bu olay Mart ayinda gerceklesir…Bu olay, bitkilerin tekrar dirilisni de sembolize eder… Dolayisiyla olen ve sonra dirilen bir tanri ornegini eski Frikya medeniyetinde gormek mumkundur
Misir mitoljisine baktigimiz zaman orada da Izis, Oziris ve Horus efsanesini gormekteyiz. Bu efsaneye gore ise Oziris oluler ilahi olarak diger aleme gitmistir…
Oziris tipki Hz Isa gibi arkasindan goz yasi dokulen bir ilah olmustur. Izise gelince o oglu Horusle birlikte anne sefkatini en eski sekilde sembolize etmis ve bu haliyle Misirda ragbet gormustur.Bu daha sonra Akdeniz ulkelerine daha sonrada Hristiyanliga aynen gecmistir. (Mukayeseli Dinler Tarihi, syf :89)
Olebilen bir tanri ayni zamanda uzak olabilen tanridir. Dolayisiyla insanoglunun vahset irtikap etmesindeki temel psikoloji uzak tanri tasavvurudur. Donald Biauruce isimli elli bes yaslarinda Amerikan yerlisi(Kizilderili) bir mahkumla konusuyorum islahevinde... Tam ikiyuz altmisyedi yil mahkumiyeti var. Kendisi yirmi sekiz yasindan beri demir parmakliklarin arkasinda. Zamaninda polislerle catismis ve bir kac beyaz adam oldurmus kendi ifadesiyle ve onun icin icerde…Tabii Amerika’ninda soykirim tarihinde Kizilderilileri nasil yok ettigini de hatirlamak ve hatirlatmak lazim yeri gelmisken. Peki bunlar neden kaynaklaniyor ? El cevap : Uzak tanri tasavvuru Vayhin dini olan Islam, Allahi sah damarindan yakin tanitiyor ki kisi Allah’tan bir an bagimsiz olmasin. Sayet Allahi sah damarimizdan daha yakin hissetseydik hangi gunahi irtikap edebilirdik.
Ikinci Hikmet : Adamak bilinci ve Senin Ismailin kim sorusu
Kurban’in ikinci hikmeti ise insana adama bilincini vermesidir. Zira Ibrahim ve Ismail kissasi bu anlamda tekrar gozden gecirilmelidir. Saffat suresinde Rabbimiz soyle der :
“ (Ve soyle yalvardi:) “Ey Rabbim! Bana durust ve erdemli (olacak bir erkek cocuk) bagisla!”
Bunun uzerine ona(kendisi gibi) yumusak huylu bir erkek cocuk mujdeledik. Ve (birgun cocuk, babasinin ) tutum ve davranislarini anlayip paylasacak olgunluga eristiginde babasi soyle dedi: “Ey yavrucugum! Ruyamda seni kurban ettigimi gordum:bir dusun ne dersin?”
(Ismail) “Ey babacigim” dedi: “sana emredilen neyse onu yap: Insallah beni sikintiya gogus gerenlerden bulacaksin!” Fakat ikisi Allah’in emri (olarak gordukleri)ne kendilerini teslim edince ve (Ibrahim) onu yuzustu yatirinca kendisine seslendik: “Ey Ibrahim! sen simdiden o ruya(nin) amacini yerine getirmis oldun! Iste iyilik yapanlari Biz boyle odullendiririz: cunku bu apacik bir sinama idi.”(Saffat 37:100-107)
Kissa ile takas , makas, kisas kelimeleri ayni kokten gelir. Bunun anlami bir seyi dengiyle kiyas etmektir. Vahiy sen Ibrahimsin diyor ve oyleyse sen kurban etmeden once Ismailini bulacaksin ey cagin Ibrahimi! Kimdir senin Ismailin?Oglun mu, kizin mi, esin mi, arkadasin mi, annen mi, baban mi, yoksa atan mi? Servetin mi, sohretin mi, benligin mi, yoksa sehvetin mi? Senin Ismailin kim? Sen once onu bulacaksin…
Ihtiraslarin mi, arzularin mi, tutkularin mi, kariyerin mi, planlarin mi, duslerin mi, yoksa seni cepecevre kusatan askin mi? Kim senin Ismailin ? Sen once onu bulacaksin sonra cananindan vazgecebilmenin sirrini tadacaksin. Ama sen once cananini bulacaksin. Ismail, Leyladir kimi dem sen Mecnunsan eger , Keremdir o sen Asliysan eger ? Ferhattir o kimi dem…Ama sen Ismailini bulacaksin…Nedir daglari deldirten , colleri astiran, okyanuslara meydan okuyan tutku yureginde? Uykularini kacirandir senin Ismailin aslinda…
Ibrahimin Ismaili oglu idi…O, onun cananiydi peki ya senin ki kim? Nedir yureginde Allaha rakip olan sevgi ? Kimdir senin Ismailin ? Koc mu , deve mi, araba mi, ev mi ? Kimdir Ismailin senin ? En cok arzuladigin, kavusmak icin ruyasini gordugun , meftun oldugun, mecbur oldugun, olmazsa olmaz varsaydigin, onun icin yasadigin, hayatinin omurgasina oturttugun nedir o? Iste o senin Ismailin ey cagin Ibrahimi ? Kocu keserken onu hatirlayacaksin.
“Ilah” Arapca sayet h-v-l kokunden geliyorsa cok korkuldugu icin kendisine kulluk edilen sey demek. Eger, e-l-h kokunden geliyorsa cok sevildigi icin kendisine kulluk edilen anlamindadir.
Dolayisiyla “Ilah” cok sevildigi icin ve cok korkuldugu icin kendisine kulluk edilen sey demek.
Demek ki tevhidin onun de iki temel engel var. Korku ve Sevgi. Iste bu iki temel engel muslumanin iki temel bayrami olan Ramazan ve Kurban da asiliyor. Bunu daha iyi anlamak icin su iki soruyu kendimize sormaliyiz ? Insan en cok neden korkar ve insan en cok neyi sever? Insan en cok canini kaybetmekten ondan feragat etmekten korkar. Iste onun icin Ramazan can sinavini gecmek, Kurban ise canan sinavini asmaktir. Ibrahim tek basina bir ummet idi ve o doruklarda yasadi bu imtihanlari. Once atese atilma tehdidi ile karsi karsiya kaldi ve asti can sinavini sonra oglunu kesme emriyle canan sinavini yasadi iliklerine kadar.
Her Ibrahim yasar bunu …Anadolu, Ibrahim yurekli anneler sayesinde kurtuldu. Bu konuda Yozgat’in Sorgun ilcesinden Anadolu mudafaasina gonderilen Kinali Murat onemli bir misaldir. Murat’in niye basi kinaliydi cunku annesi onu Ismail olsun diye gondermisti cepheye. Soyle diyordu mektubunda “Bizde iki seyi kinalarlar oglum… Bir kurbanlik koclari bir de cepheye gonderilen askeri” Anadolu’nun iliklerine kadar islemis Ibrahim ve Ismail kissasi demek ki…
Bunun Islami terminolojide ki karsiligi ISAR’dir….Isar, baskalari icin yasayabilmek ve bu ugurda canindan ve cananindan vazgecebilmek demektir. Vahyin vurguladigi gibi “ De ki ibadetim ve adayisim, olumum ve yasayisim alemlerin Rabbi Allaha olsun” (Enam 6:162) Insanlari esref-i mahlukat yapan ve hayati yasanabilir kilan budur. Dunyevi ve uhrevi sIkintilardan kurtulabilmenin yolu ise ancak isar duygusudur. Mustafa Islamoglu, “Adayis Risalesi” isimli eserinde “Adamak ve adanmak , harcamak ve harcanmanin ziddidir “ diyerek bunu en veciz sekilde ifadelendirmistir. Ne ki adadiniz onu siz harcamadiniz, ne zaman ki adandiniz o dem harcanmadiniz demektir bu. O halde insanin tukenmemesi icin adanmasi, tuketmemesi icin adamasi gerekir. Bu anlamda Ramazan adanmayi ve kurban adamayi ogretir bize.
Ummet bilincine tekrar ulasabilmek icin Said Nursi’nin “Ihlas Risalesi “ isimli eserinde degindigi TEFANI kavraminin alti cizilmelidir. Tefani, kardesin kardeste fani olmasi yani onun icin her seyi verebilmesidir. Huzeyfe (ra) anlatiyor. Sefer sonrasi ve yaralilar yerde…O, amcaogluna bakiyor acaba nerde diye…Bir ses duyuyor ta otelerde…Su su ! diye inliyor amcasinin oglu…Kosuyor verebilmek icin matarasindaki suyu…Tam uzatiyor ki bir baska sahabi…Su diyor ve inliyor…Amcasinin oglu kapatiyor agzini ve diyor ki kardesime ver…Sonra kosuyor Huzeyfe ona dogru…Mevsim yaz, aylardan Temmuz…Tam ona verecek ki o anda baska ses yandim Allah bir damla su diyor… Kapiyor agzini ve git kardesime ver diyor cansiz bir sesle…Huzeyfe kosuyor kosmasina ama o Hakkin rahmetine kavusmus coktan…Ardindan kosuyor digerine vermek icin ama o da Hakkin rahmetine ulasmis coktan…Huzeyfe,bakiyor matarasina ve dolu hala.. Kosuyor amcaogluna ulastirmak icin suyu ama o da colun damarina kan veren sehitlerden olmus o an… Iste Tefani veya Isar veya adama duygusundan bir tablo.
Baskalari icin yasama duygusunun altini cizen ahlakci filozoflarda olmus. Bu isimlerden en onemlisi Richard Cumberland isimli bir rahiptir. Hobbes’un egoist (bencil) hayat felsefesine karsi Altruist bir ahlak anlayisini savundu. Cumberland der ki, insanda baskasi icinci duygular vardir. Evrenin dili bunu soyler ve evrendeki yasalar bunun geregidir. Bu felsefenin terminolojide ki karsiligi ise Altruismdir.
Ucuncu Hikmet : Varlikta Sevgi Hiyerarsini Yerli yerine koymak
Kurban’in hikmetlerinden birisi ise sevgi hiyerarsisini yerli yerine koymaktir. Dolayisiyla “Muhabbetullah-Allah sevgisi” tabiati geregi en yukarda olmalidir. Zira sevgiyi sevgiyle yaratan Allah sevilmeye en layik olandir. Birseyi Allahtan daha fazla sevmeye kalkmak ise ancak insanin husranini arttirir. Kur’an soyle der Tevbe suresinde:
“Onlara de ki; eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, kadınlarınız, akrabalarınız, kabileniz, elde ettiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşlandığınız evler ve meskenler, size Allah ve Resulünden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise, artık Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin. Allah böyle fasıklar topluluğuna hidayet nasip etmez.” (Tevbe 9:24)
Eger yuregin merkezine Allah sevgisi yerlesmezse o vakit insan, Allah’in cekim alanindan cikar ve varligin cekim alaninda kendini kaybedenlerden olur. Vahyin anlattigi gibi Kabil once Rabbine sahte sunaklar sunarak Allah ile olan iletisimini bozmus sonra insanla iletsimi bozulmus ve kardes katili olmustur. Insanla iletsimi bozulunca varlikla iletisimi bozulmus, bir karga kadar dahi olamamis ve topraga yabancilasmistir. Demek ki Allaha yabancilasan insana, insana yabancilasan varliga yabancilasir.
Kurban’in hikmetlerinden biri ise insani esyaya feda etmemektir. Insan Allah icin ve hersey insan icindir.Dolayisiyla Rab Ismail yerine bir koc’un kesilmesini emretmistir. Nicin insan Ismail degilde onun yerine bir koc ? Zira burda Rabbimiz insan sevgisini hayvan sevgisinden ustun tutmamak gerektigini bize talim ettirmektedir. Dolayisiyla insan sevgisi, hayvan sevgisinin onune gecirilmemelidir..Zira tarih sahittir ki hayvanlara olan asiri muhabbet onlarin putlasmasina sebep olabilmektedir.
Insanoglunun zaman cizgisindeki hareketinde insan hep bir seye tapinmak istemistir. Tum pagan toplumlarinda totemlerin cogunu hayvanlar olusturur.Daha once de hatirlattigimiz gibi bir seye Ilahlik atfi iki seyden kaynaklanir. Birincisi asiri muhabbet, ikincisi asiri korku. Insanoglu sevgi ve korku durtuleri dolayisiyla kendisine baska seyleri Ilah edinmistir. Allahtan baska Ilah olmadigi Ilahi ogretisine dayanan tevhid dini Islam ise her firsatta yeryuzundeki her seyin insanin ermine amade kilindigina vurgu yapar. Yapar ki insanlik , Allah’in cekim alanindan cikip varligin icinde kendisine baska Ilahlar bulmasin.
Mitolojiye baktigimiz zaman cogunlukla hayvanlarin totem olduklarini gorursunuz. Nuh suresinde , yirmi dorduncu ayetinde gecen bes puttan ucunun hayvan oldugu hatirlanmasi gereken noktadir. Yes’us, aslan ,Ye’uk , at ve Nesr , kartal olarak bilinir. Bilindigi gibi , mitoloji yilanlara, aslanlara, kartallara, ineklere tapan pagan toplumlarinin ornekleriyle doludur. Kadim Misir toplumu Apis okuzune tapiyorlardi. Bu hayvan, kutsal kabul edildiginden onlarin her hareketi Firavunun atadigi rahiplerce gozlemleniyordu. Rahipler, ineklerin hareketlerinden yola cikarak tefsir yapiyorlar ve Misir’in o yil savasa gidip gitmeyecegine karar veriyorlardi. Iste bu traji-komik olayin arkasinda sevgi hiyerarsini yerli yerine koyamamak vardi.
Amerikan yerlisi (Kizilderili) mahkum Donald Biaruce dort cocuk babasi ayni zamanda. Kendisiyle bir saate yakin konusmam oldu. Hayat hikayesini dinledim…Donald’in Kizilderili dilinde “Kurt” anlamina gelen birde geleneksel ismi var. Kendisine en cok disarda neyi ozledigini sordum. Kendisi yaklasik otuz senedir icerde. Bana verdigi cevap kafamda bazi seylerin oturmasina sebep oldu. Zira cevaben kopegim dedi. Yillar once olmus kopegini ozledigini sayet ozgur olsaydi o kopegine benzeyen bir kopek satin alip onunla vakit harcayacagini soyledi. Cocuklarini sevmiyormusun soruma ise onlari cok sevdigini ancak onlarin gozunde olmus olan kopegi kadar olmadigini soylemesi oldukca ilgincti…Sevgi hiyerarsini yerli yerine oturtamamak ne kadar da aci…Sevgiyi yerli yerine koyamadigimiz ve neyi ne kadar sevecegimiz sasirdigimiz bir dunyada yasiyoruz.
Mikro-evren insan orneginden , macro-insan dunya misaline donecek olursak yine durum cok farkli degil. BM verilerine gore her yil su kirliliginden veya suya bagli nedenlerden dolayi olen cocuk sayisi uc milyon civari. Bu sorunu cozmek icin dunya genelinde bu projelere ayrilan pay toplam sekiz milyar dolar. Buna ragmen, Avrupa’da ev hayvanlarinin mama satislarinin yillik cirosu ise 17 milyar dolar….Avrupali’nin kopek mamasi icin harcadigi para, su yatirimina donusse, suya bagli sebeplerden dolayi olen uc milyon insanin hayati kurtulacak. (Islamoglu, Hayatin Yeniden Insasi Icin)
Kurban ibadeti insana uc gercegi ogretir. Bunlar, oncelikle Allah’in el Karib olmasi ve Ondan bagimsiz olamayacagimiz gercegidir. Sayet bunu idrak edebilseydi dunya hangi zalim hukumdar olabbilirdi aleme…Ikici hikmeti ise canan imtihanindan gecebilme bilincimizi tazelemesidir. Allah icin verebilme bilincini insa etmesidir. Dolayisyla isar duygusu ile dunyayi daha yasanabilir kilmaktir. Ucuncu hikmeti ise sevgi hiyerarsisini yerli yerine koyabilmektir.
Sevgiyi sevgiyle yaratan Allah sevilmeye en layik olandir ve O Allah yeryuzunde her seyi insanin emrine musahhar kilmistir ki insan onlara tapinmasin ve onlari kullanarak Rabbine sukretsin.Insan Allah icin olsun, varlik insana musahhar oldugu icin.
Kaynakca
Isfahani, Ragib, Mufredat, ter: Abdulbaki Gunes-Mehmet Yolcu Cira Yayinlari , Istanbul
Kahraman, Ahmet, Mukayeseli Dinler Tarihi, Marifet Yayinlari, Istanbul
Schimmel, Annamarie, Dinler Tarihine Giris, Kirkambar Yayinlari, Istanbul
Islamoglu, Mustafa, Hayatin Yeniden Insasi Icin, Denge Yayinlari, Istanbul
Nursi, Said, Lemalar, Yeni Asya Nesriyat, Istanbul
Eliacik, Ihsan, Islam’in Yenilikcileri Cilt II, Soylem Yayinlari, Istanbul
Islamoglu, Mustafa, Yeni Safak Gazetesi, Kurban:Varlik Hiyerarsisi Talimi,
Bilgin Erdogan
